Metody pracy z uczniem sprawiającym problemy wychowawcze

Problemy wychowawcze ucznia nie sprzyjają w nawiązywaniu z nim relacji, jego nauce czy zachowaniu dyscypliny w klasie. Niestety nie da się ich uniknąć i mogą się pojawić w przypadku każdego dziecka. Niniejszy artykuł skupi się na zagadnieniu metod pracy z trudnym uczniem, aby ułatwić mu dostosowanie społeczne i uwzględni, jak pomóc dziecku z zaburzeniami integracji sensorycznej, która często towarzyszy problemom wychowawczym.

Jak pracować z uczniem sprawiającym problemy wychowawcze? 

Praca z uczniem trudnym to ewidentnie wyzwanie każdego wychowawcy, nauczyciela i pedagoga szkolnego. Dlaczego? Bo zachowanie dziecka wpływa destrukcyjnie także na pozostałych uczniów i otoczenie. Jego postępowanie odbije się szerokim echem na jego dorosłości, podejmowanych decyzjach, a utrwalenie niewłaściwych zachowań przyczyni się do samodestrukcyjnego procesu dorastania.  

Oczywiście warto dokładnie sprecyzować, co oznaczają trudności wychowawcze. Rozwój, dzieciństwo i poznawanie świata wiążą się z psotami, okresem buntu czy pragnieniem podejmowania samodzielnych decyzji, ale w przypadku dzieci sprawiających problemy wychowawcze, te zachowania są znacznie mocniej (niż normalnie) nasilone. Co należy jeszcze do symptomów charakteryzujących trudnego ucznia?

  • uczeń niechętnie współpracuje i ignoruje polecenia nauczyciela. 
  • zaburza odbiór lekcji pozostałym uczniom i uniemożliwia prowadzenie zajęć nauczycielowi. Często towarzyszą temu zachowania niezgodne z normami społecznymi i kanonem wysokiej kultury osobistej. 
  • uczeń bywa – lub jest przewlekle – agresywny wobec nauczycieli i rówieśników. Nie zważa na ich krzywdę oraz nie przejawia szacunku do ich dóbr materialnych. Może stanowić zagrożenie bezpieczeństwa dla siebie i innych.
  • prowokuje innych do nieodpowiednich zachowań. Jest prowodyrem nieporozumień i konfliktów. 
  • wagaruje, nie przywiązuje wagi do zasad wewnętrznych placówki szkolnej, lekceważy pozostałe obowiązki szkolne.  
  • może spożywać środki odurzające lub rozpowszechniać je na terenie szkoły. Sprawia wrażenie bezkarności poprzez ignorowanie uwag, napomnień czy konsekwencji. 

Takie zachowanie może stanowić predyspozycje do zagrożenia niedostosowaniem społecznym. Warto za każdym razem poznać potencjalne powody powyższych zachowań, aby móc trafnie dobrać metody pracy z trudnym uczniem. Najczęściej należą do nich: poczucie samotności, nieumiejętne wyrażanie uczuć, problemy wynikające z dysfunkcji rodziny i otoczenia ucznia, zmiany hormonalne, kłopoty zdrowotne (ucznia lub bliskiego członka rodziny), rozwód rodziców, utrata kogoś bliskiego, pragnienie akceptacji.

Problemem i przyczyną mogą być również zaburzenia SI, które przez nieprawidłowe przetwarzanie bodźców nerwowych prowadzą do impulsywnych, nerwowych zachowań, rozdrażnienia, agresji i niezrozumienia doznań napływających z otoczenia. Najczęściej zaburzenia sensoryczne wynikają z zaniedbań w okresie płodowym i wczesnego dzieciństwa, dlatego ważne jest, aby uczeń sprawiający problemy wychowawcze, mógł uczęszczać na zajęcia stymulujące rozwijanie szeroko pojętej sensoryki. 

Metody pracy z uczniem sprawiającym problemy wychowawcze

Metody pracy z uczniem sprawiającym trudności wychowawcze muszą być dostosowane do jego potrzeb, poziomu intelektualnego i zwalczać czynniki wywołujące nieodpowiednie zachowanie. Praca z uczniem sprawiającym trudności wychowawcze nie jest prosta i taka sama w każdym przypadku. Niezbędna jest ogromna doza (szczerej) cierpliwości ze strony nauczyciela oraz pełnienie roli „przyjaciela/powiernika” w ramach wymaganych kompetencji. 

Wśród praktycznych metod pracy z trudnym uczniem znajdziemy:

  1. Indywidualizację zajęć – pomoc w określeniu własnych celów, pragnień i możliwości. Indywidualizacja obejmuje często zajęcia wyrównawcze oraz dostosowanie prac domowych do ucznia. Ponieważ jego zachowanie odbiega od „standardowego”, należy niestandardowo zająć się całym procesem jego kształcenia. 
  2. Stopniowe zwiększanie poziomu trudności – metoda małych kroczków może znacząco wesprzeć rozwój edukacyjno-społeczny trudnego ucznia. Widząc małe, ale istotne sukcesy na swoim koncie z większym entuzjazmem będzie realizować trudniejsze zadania. 
  3. Wspomaganie integracji z innymi uczniami – trudny uczeń może nie być w stanie samodzielnie nawiązać relacji z uczniami albo nawiąże je z towarzystwem, które tak jak on przejawia nieprawidłowe normy zachowań. Integracja z uczniami może polegać na realizacji wspólnych przedsięwzięć – przedstawień szkolnych, prezentacji, pracy w grupach.  
  4. Aktywizacja ucznia podczas zajęć – zajęcia prowadzone w formie dyskusji dają spore możliwości rozwoju. Trudny uczeń mogący bezpośrednio uczestniczyć w lekcji wyrażając swoje myśli i prezentując zakres wiedzy, lepiej przyswoi konkretne zagadnienia. Ważne jest również, aby pomóc mu odnaleźć jego hobby i pasje, a następnie stworzyć możliwość ich pogłębiania. 
  5. Pochwały i motywacja – dostrzeganie wszystkich postępów ucznia i mówienie mu o tym jest niczym woda dla rośliny w upalny dzień. Zdając sobie sprawę, że inni dostrzegają jego zmianę i wysiłki, uczeń w dalszym ciągu będzie chciał przyczyniać się do poprawy swojego wizerunku oraz poziomu edukacji.
  6. Modyfikacja wzorców zachowań – wskazanie, jak należy się zachować i jakie korzyści to przynosi, jest nieodłącznym elementem pracy z trudnym uczniem. Niekiedy dziecko nie wie, że można zachować się w danej sytuacji inaczej czy lepiej. Pokazanie mu tych alternatywnych i prawidłowych opcji będzie dobrym rozwiązaniem. 
  7. Skierowanie ucznia do poradni psychologicznej – niekiedy nieprawidłowe zachowanie wynika z mocno zakorzenionych problemów wychowawczych i terapia psychologiczna może okazać się niezbędna, aby uczeń mógł w pełni zintegrować się społecznie z otoczeniem.  

Praca z uczniem zaniedbanym wychowawczo

Warto poruszyć jeszcze jedną kwestię. Wśród uczniów sprawiających problemy wychowawcze są tacy, którzy są zaniedbani wychowawczo. Zaniedbanie to może być szczególnie widoczne w kręgach domowych, gdzie brakuje wzorców odpowiednich zachowań. Rodziny patologiczne czy dysfunkcyjne nie przodują w wieloaspektowości wychowawczej dziecka, co przekłada się na jego funkcjonowanie w szkole. Zaniedbany uczeń często nie ufa dorosłym, a nauczycieli może postrzegać jedynie jako wymagających i nierozumiejących jego sytuacji. Nie wystarczy wówczas propagować w uczniu efektywnej nauki. Nauczyciel musi stać się przewodnikiem prezentującym prawidłowe zachowania społeczne oraz osobą, która zapewni dziecku wsparcie emocjonalne, a w skrajnych wypadkach zainterweniuje poprzez wezwanie odpowiednich organów społecznych.

Trudności wychowawcze i nauczycielska determinacja

Kwestię metod pracy z uczniem sprawiającym problemy wychowawcze omówiono szczegółowo w książce Sposoby na trudne zachowania uczniów. Zawiera ona praktyczne informacje jak wywiązać się z roli nauczyciela i opiekuna oraz zapewnić skuteczną pomoc uczniom. Liczne ankiety i scenariusze pracy z uczniem zawarte w publikacji mogą okazać się niezbędnikiem podczas zajęć wychowawczych, gdzie dziecko będzie mogło swobodnie wyrażać swoje myśli i opowie o przyczynach swojego postępowania. Ułatwią one również nawiązanie dobrego kontaktu z rodzicami, który stanowi nieodłączny element sukcesywnego wychowawstwa.   

Pamiętaj, że problemy wychowawcze uczniów są bardzo zróżnicowane i nie można ich schematycznie przypisywać poszczególnym dzieciom sprawiającym problemy wychowawcze. Każdy przypadek jest indywidualny, a powyższe wskazówki i sugestie stanowią tylko wzorzec, który należy umiejętnie zmodyfikować. Tylko wtedy metody pracy z uczniem trudnym staną się praktyczne i co ważniejsze owocne. 

Bibliografia:

  1. https://www.literka.pl/artykul/wspolczesne-zaburzenia-i-problemy-wychowawcze-uczniow-tozsamosc-globalnego-nastolatka.
  2. Sposoby na trudne zachowania uczniów, Anna Katarzyna Kiełczewska , Bogdan Jankowski , Hanna Żmijska , Monika Jaroszewska
  3. Zabawy stymulujące rozwój SI dla dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym, Marta Baj-Lieder, Wydawnictwo Forum
  4. Problemy i wyzwania wychowawcze XXI wieku,  Anna Katarzyna Kiełczewska , Jolanta Rucka , Magdalena Goetz , Małgorzata Łoskot
  5. Scenariusze lekcji wychowawczych, Magdalena Goetz, Wydawnictwo Forum.
  6. Uczeń z zaburzeniami zachowania. Budowanie strategii pracy w środowisku szkolnym, Aleksandra Karasowska, ORE.
  7. Nauczyciel wobec sytuacji trudnych wychowawczo, Jacek Pyżalski Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Jakub Kołodziejczyk Uniwersytet Jagielloński.