Co to jest grafomotoryka? – Ćwiczenia na dobry start

Co kryje się pod słowem grafomotoryka? Najprościej mówiąc, jest to umiejętność pisania i rysowania. Ale wbrew pozorom nie jest to automatyczny i łatwy proces, w którym wystarczy zaopatrzyć dziecko w kredki czy ołówek. Ważne jest naśladownictwo ruchów, koordynacja motoryczna i percepcja wzrokowa, a te dziedziny i ćwiczenia wymagają wsparcia ze strony nauczycieli oraz rodziców.

Oczywistym jest fakt, że dwulatek, który dostanie do ręki przybory do rysowania, nie stworzy nam obrazu w stylu Michała Anioła, a bardziej będzie przypominał on perswazję Picassa. Rysowanie kółek, nieregularnych linii, które przedstawiają rodzinę i otoczenie dziecka to początek grafomotoryki, która wraz z intensywnością ćwiczeń sprawi, że kolejne rysunki staną się łatwiejsze do zidentyfikowania, aż w końcu nie będzie najmniejszej wątpliwości, co widnieje na obrazku. Niekiedy jednak bywa tak, że kilkulatek dalej nie potrafi wejść na „wyższy poziom artystyczny”, stale rysując linie i kółka, bez konkretnej spójności. Oczywiście nie należy porównywać dzieci między sobą i brać pod uwagę ich osobowość. Być może uczeń zwyczajnie gustuje w rysowaniu form abstrakcji, ale aby dokładnie sprecyzować, czy nie wynika to z zaburzeń grafomotorycznych, warto też przyjrzeć się innym jego umiejętnościom poznawczym.

Jak rozpoznać ucznia z zaburzeniem grafomotoryki?

zieci nie rodzą się z umiejętnościami grafomotorycznymi, a wraz z dorastaniem je nabywają i rozwijają. Samo szlifowanie umiejętności jest zależne od otoczenia, toku nauczania przedszkolnego oraz warunków domowych, co przekłada się na dalszy etap nauki. Bywa jednak tak, że dziecko pomimo zachęt nie lubi rysować, malować czy pisać, a dodatkowe symptomy mogą sugerować zaburzenia grafomotoryki. Należą do nich:

 

  • Nieprawidłowy chwyt narzędzia do pisania – dziecko pomimo wskazówek w dalszym ciągu chwyta kredkę pięścią, (lub w inny, nieprawidłowy sposób) co utrudnia mu swobodny ruch nadgarstka.
  • Problem z zapinaniem guzików – do tego może dochodzić problem z obsługą nożyczek czy też wiązanie sznurówek w butach i ubraniach.
  • Widoczne obniżone lub podwyższone napięcie mięśniowe w obrębie rąk i barków – może to skutkować niemożnością wyprostowania dłoni, ręki, lub utrzymania w odpowiednim natężeniu przyborów do pisania.
  • Niechęć dotyku różnorodnych faktur – dziecko woli dotykać gładkich powierzchni kartki, natomiast będzie unikać dotykania chropowatej części zeszytu na przykład w postaci okładki.
  • Brak koordynacji ruchów rąk podczas zabaw i ćwiczeń manipulacyjnych.
  • Niechęć do precyzji ruchów – dziecko kolorując obrazek, nie uwzględnia jego krawędzi, które wymagają precyzyjnego dobrania barw i niewychodzenia za linie.
  • Poszukiwanie doznań sensorycznych – dziecko z zaburzeniami grafomotorycznymi będzie domagało się mocnego uścisku dłoni, będzie mocniej ściskać w niej przedmioty i poszukiwać kontaktu fizycznego z fakturami o ostrej i wyraźnej strukturze. 
  • Nieczytelne pismo – w okresie przedszkolnym i szkolnym dziecko stawia litery krzywo, za każdym razem w inny sposób, zaburzając wartość łączeń pomiędzy literami. 
  • Wolne pisanie – które nie wynika ze staranności.

Grafomotoryka – przyczyny zaburzeń

Skoro znamy już listę symptomów, które powinny zwrócić naszą uwagę, warto podkreślić, co jest ich przyczyną. Pamiętajmy, że nawet częściowe określenie genezy powstawania zaburzeń grafomotoryki w danym przypadku, może okazać się pomocne w dalszym rozwoju ucznia.

 

Do niektórych przyczyn możemy zaliczyć:

 

  • Nieprawidłowe napięcie mięśniowe – wzmożone lub obniżone, które najprawdopodobniej mogło wystąpić już we wczesnym niemowlęctwie, a nawet na etapie płodowym.
  • Problem z percepcją i koordynacją wzrokowo-ruchową.
  • Zaburzenia czucia powierzchniowego.
  • Nieprawidłowa ogólna postura ciała.
  • Zaburzenia rozwojowe.  
  • Oburęczność – ważne jest określenie ręki dominującej. Dlaczego? Długotrwała oburęczność może zaburzać rozwój władz poznawczych i kształtowanie precyzyjności ruchów.
  • Intensywne używanie przedmiotów elektronicznych – postęp technologiczny jest potrzebny, ale nieodpowiednio kontrolowany czy pożytkowany, może nieść za sobą pewne skutki uboczne. W dzisiejszym świecie nie dziwi nas, że dwulatek potrafi obsługiwać tablet czy telefon. Rysowanie palcem na ekranie telefonu nie wytworzy odpowiednich podstaw grafomotoryki tak jak tradycyjny ołówek i karta do rysowania.  

Grafomotoryka – metody jej usprawnienia

Zaburzenia grafomotoryczne nie są rzeczą stałą czy nieodwracalną. Można je wyeliminować odpowiednią partią ćwiczeń i regularnością. Nim jednak przejdziemy do opisu konkretnych zadań, pamiętaj, że grafomotoryka i jej rozwój to proces indywidualny. Jako pedagog zapewne będziesz włączać do codziennych zajęć ćwiczenia grafomotoryczne dla konkretnej grupy uczniów. Jeśli jednak zauważysz, że jedno z nich nie idzie w równym tempem z grupą, postaraj się dostosować dla niego inny zestaw ćwiczeń. A co gdy nie do końca jest to możliwe, ze względu na ograniczony czas i intensywny zakres tematyczny programu edukacyjnego? Wskaż rodzicom dziecka, jakie ćwiczenia powinni wykonywać w domu, oferując im stałą pomoc w praktyce np. przez dostarczanie kart pracy.

Jak zatem w praktyce możemy wspierać rozwój grafomotoryki?

Ćwiczenia usprawniające pracę ręki

Możesz przygotować karty pracy, które wymagają rysowania po śladzie albo wycięcia nożyczkami określonej postaci. Dobrym ćwiczeniem jest obrysowanie własnej dłoni bez odrywania jej od kartki, lub lepienie postaci, przedmiotów z plasteliny, dokładne kolorowanie obrazka bez wychodzenia za linie. Takie zadania nie tylko usprawniają płynną pracę dłoni, ale też ćwiczą  koordynację wzrokowo-ruchową.

Ćwiczenia na percepcję wzrokową 

W tym zestawieniu koniecznie muszą się znaleźć ćwiczenia na spostrzegawczość. Możesz przygotować karty pracy, na których obok siebie widnieją pozornie takie same obrazki. Poproś ucznia, by wskazał ukryte różnice pomiędzy nimi (dla ułatwienia zadania możesz na początku wskazać konkretną liczbę różnic). Pomocne będą tu też zadania, w których uczeń musi dorysować brakujący element na jednym z obrazków.

Ćwiczenia ruchowe

Tak jak wspomnieliśmy wcześniej grafomotoryka to proces złożony, uzależniony od percepcji ruchowych całego ciała, dlatego niezbędne w jej doskonaleniu będą zajęcia ruchowe. I od razu uprzedzamy: wychowanie fizyczne czy jazda na rowerze to nie wszystko. Warto zachęcić ucznia do wykonywania ćwiczeń usprawniających i wzmacniających nadgarstki oraz palce tj. zapinanie i rozpinanie guzików, odkręcanie mocno zakręconych słoików i butelek. Jeśli jednak dziecko boryka się z nieprawidłowym napięciem mięśniowym, warto skonsultować się z fizjoterapeutą, który określi konkretne ćwiczenia rehabilitacyjne. 

 

Podczas stosowania powyższych ćwiczeń, pamiętaj, by zawsze dokładnie wyjaśnić dziecku polecenie. W ramach pomocy możesz kierować ruchami dziecka, trzymając jego dłoń. I na koniec nie należy zapominać o najważniejszym: pochwale. Pozytywny przekaz, cierpliwość to najlepsza motywacja, dzięki którym grafomotoryka ucznia z każdym dniem będzie ulegała poprawie. Ponadto w rozmowie z rodzicami czy opiekunami dziecka przypomnij, by nie ingerowali w wybór ręki dominującej. Wyjaśnij, że może się to wiązać nie tylko z zaburzeniami grafomotorycznymi, ale i lękowymi czy nawet mowy.

Intensywne ćwiczenia przyniosą szereg pozytywnych rezultatów, które ułatwią dziecku nie tylko późniejszą edukację, ale udoskonalą jego orientację przestrzenną, koncentrację, zapamiętywanie i co najważniejsze, znacząco podniosą samoocenę. Prócz tego grafomotoryka rozbudza w dziecku nowe zainteresowania, dzięki czemu stanie się człowiekiem o rozmaitych umiejętnościach.

Bibliografia:

  1. https://mojprzedszkolak.pl/artykul/grafomotoryka-czyli-o-umiejetnosci-i-przygotowaniu-do-pisania
  2. https://zss4.sosnowiec.pl/wp-content/uploads/2020/03/%C4%87wiczenia-grafomotoryczne-PWN.pdf
  3. Trudności Grafomotoryczne Ucznia Wyzwaniem Dla Nauczyciela Języka Obcego, Aneta Domagała Urszula Mirecka
  4. Przygotowanie do nauki pisania według Hany Tymichovej, Marta Bogdanowicz
  5. Rozwój grafomotoryki jako istotny aspekt osiągania dojrzałości dziecka do nauki, Przegląd Pedagogiczny Z BADAŃ ISSN 1897-6557 2020, nr 2, s. 189–215