Jak wspomóc naukę czytania i pisania? Ćwiczenia i praktyczne metody

Czytanie i pisanie to nie tylko umiejętności przydatne w szkole czy pracy. To możliwość poznawania najpiękniejszych historii, powieści, zdobywanie nieograniczonych pokładów wiedzy i możliwość przelania na papier własnych myśli, czy spostrzeżeń. By jednak móc skorzystać z tego całościowego dobrodziejstwa niezbędne są solidne podstawy, które zdobywa się w okresie wczesnoszkolnym. Jak zatem pomóc dziecku szlifować te istotne umiejętności?

Śmiało można powiedzieć, że nauka czytania i pisania nie jest procesem w pełni zakończonym. Jak to możliwe? Są to umiejętności, które zawsze można ulepszyć. Dzieci są doskonałym tego przykładem. Najpierw uczą się alfabetu, później składania sylab i zdań, a im więcej ćwiczą, tym płynniej wychodzi im czytanie lub mogą pochwalić się ładniejszym pismem. By jednak dążyły do samodoskonalenia, trzeba im w tym pomóc. Skupmy się w pierwszej kolejności na czytaniu.

Nauka czytania – Wyznacz, zachęć i podtrzymaj zainteresowanie

Nie ma co ukrywać, że nie każdy rodzi się z pasją do czytania. Czytanie niejednokrotnie trzeba polubić, a droga do tego głównie usłana jest samozaparciem. Dlaczego jednak jest to takie ważne? Bo tylko tak można ćwiczyć płynność i dykcję podczas czytania, która przełoży się całościowo na prawidłowe rozumienie tekstu. By zatem wspomóc naukę czytania dziecka, warto w pierwszej kolejności wprowadzić kilka wskazówek:

  • Przedstaw dziecku korzyści czytania – dzieci często kojarzą czytanie z przymusem i obowiązkiem. Uwypuklij, że czytając, mogą dowiedzieć się wielu ciekawych rzeczy, znaleźć niezbędne informacje, a także odpowiedzi na wiele pytań.
  • Udostępnij dziecku książki dostosowane do jego wieku – bez względu na to czy jesteś nauczycielem, czy rodzicem, punkt ten pełni podstawową rolę wspomagającą naukę czytania. Dziecko musi rozumieć co czyta, a sama książka powinna poruszać tematy, z którymi spotyka się na co dzień i które go dotyczą. Logiczne jest zatem, że kilkulatek z chęcią sięgnie po książkę przygodową z dużą ilością obrazków, niż po wybitne dzieła poetyckie.
  • Daj dobry przykład – pokaż, że czytanie może sprawiać przyjemność. Dzieci to genialni obserwatorzy, którzy widzą, że chętniej siadamy przed telewizorem niż z książką. Czasami warto to zmienić. A jak nauczyciel może dać dobry przykład? Lista lektur szkolnych to coś, co niemal na pamięć zna każdy pedagog, by mógł sprawnie przeprowadzić zajęcia. Ale może wyznaczyć raz na jakiś czas dodatkową, pozaprogramową lekturę, którą wspólnie wybierze z uczniami i zobowiąże się, do jej równomiernego czytania. Taka solidarność uczeń-nauczyciel przynosi świetne efekty.
  • Omawiaj wspólnie przeczytany fragment książki lub tekstu i koniecznie wyjaśniaj trudne i niezrozumiałe słowa. Dzięki temu dziecko poszerzy zakres słownictwa i nauczy się dokładnej analizy tekstu.

Ćwiczenia poprawiające naukę czytania

Mając w pamięci wymienione wcześniej wątki wspomagające i „reklamujące” czytanie, możemy skupić się na konkretnych ćwiczeniach technicznych.

Czytanie na głos – czytanie na głos wpływa korzystnie na koncentrację, dobór tonu głosu, pobudza pamięć słuchową i wyobraźnie. By to ułatwić, możemy czytać z dzieckiem na zmianę. Na przykład poproś dziecko, by odczytało na głos jeden akapit. Następnie odczytaj swój przydzielony tekst, prezentując odpowiedni ton, dykcję i rytm czytania.

A co jeśli uczeń w czasie tego ćwiczenia miał trudności z czytaniem swojego akapitu? Nie przerywaj i nie poprawiaj go w trakcie czytania, nawet jeśli przekręciło słowa. Dopiero gdy skończy, zapytaj, czy w pełni zrozumiało tekst, po czym możesz wskazać mu, gdzie popełnił błąd i poprosić o ponowne przeczytanie tekstu.

Innym sposobem czytania na głos jest podział na dialogi. To nie tylko rozwija, ale i ożywia czytanie. Dziecko skupia się mocno na tekście, by móc w odpowiednim momencie wejść w swoją dialogową rolę, ćwicząc zmienną tonację głosu i charakter wypowiedzi.

Jeśli jednak uczeń ma duże braki w czytaniu lub nie radzi sobie zbyt dobrze w czytaniu na głos, możecie przeczytać ten sam tekst w parach, jednocześnie. Uczeń czyta głośno, a nauczyciel lub rodzic ciszej głosem nadając jednocześnie tempo. Gdy czytanie dziecka ulega poprawie, osoba dorosła może bardziej ściszyć głos lub przejść do szeptu.

Czytanie z audiobookiem – czytanie z audiobookiem przypomina trochę czytanie w parach z tą różnicą, że uczeń czyta „w myślach”, śledząc tekst czytany przez nagranego narratora. Dziecko może wyraźnie zobaczyć, gdzie należy postawić dłuższe pauzy, zwraca uwagę na interpunkcję i ton tekstu, co znacznie przyspiesza jego naukę czytania.

Czytanie zróżnicowanego tekstu – istotne w doskonaleniu czytania jest czytanie zróżnicowanego tekstu. Postaraj się za każdym skupić na czymś innym. Jeśli na jednych zajęciach czytaliście krótkie opowiadania, na następnej lekcji uwzględnij wierszyki. Dlaczego? Dziecko nauczy się dostosowywać do tekstu. Jako dorośli wiemy, że nie każdy tekst należy czytać w takiej samej formie, ale dziecko musi się tego nauczyć w praktyce. Poza tym, pod względem logopedycznym, będzie doskonaliło giętkość języka.

Nauka pisania – pokaż, pochwal i dopinguj 

Nauka pisania jest tak samo ważna jak umiejętność czytania, ale podstawowym problemem może okazać się graficzny wygląd pisma. Krzywe, koślawe, niezbyt wyraźne litery są normą przy pierwszych pisarskich próbach, ale należy dążyć do starannego, przejrzystego pisma. Ale tak jak w przypadku czytania, nim zabierzemy się za konkretne ćwiczenia, zadbaj jako rodzić lub nauczyciel o kilka szczegółów:

  • Zwróć uwagę, jak dziecko trzyma długopis lub ołówek – odpowiednia długość, ciężar i miękkość narzędzia do pisania jest w tym wypadku kluczowa. Pisanie nie powinno męczyć dziecka, a dobrze dopasowany długopis do jego dłoni sprawi, że stawianie kolejnych liter będzie następowało z odpowiednim naciskiem i płynnością. Daj też dziecku możliwość wyboru, czym wygodniej mu pisać – ołówkiem, długopisem, a może piórem? 
  • Ręka dominująca – kolejny etap nieco wiąże się z poprzednim, ale dotyczy faktu czy dziecko jest praworęczne lub leworęczne. Szczególnie ważne jest tu ułożenie zeszytu. Uczeń praworęczny powinno mieć zeszyt ułożony prosto i może go przytrzymywać w czasie pisania lewą ręką. Uczeń leworęczny natomiast może mieć zeszyt ułożony pod kątem/skośnie w lewą stronę, prawa ręka przytrzymuje zeszyt podczas pisania.
  • Oczywiście nie zapominamy o odpowiedniej pozycji ciała dziecka. Istotne jest by biurko, a także krzesełko były dopasowane do jego wzrostu, a źródło światła było wyważone (na tyle jasne, by widzieć wyraźnie, ale by nie dawało efektu oślepienia). Pamiętajmy, że dzieci praworęczne powinny mieć źródło światła z lewej strony, a leworęczne z prawej.

Ćwiczenia poprawiające naukę pisania   

Pisanie po śladzie – pisanie po wzorze liter lub całego słowa nie tylko wymusza prawidłową pracę nadgarstka, ale pobudza pamięć kaligraficzną. Dziecko uczy się prawidłowej długości, wielkości i stylu liter, a powtarzając to wielokrotnie, łatwiej i szybciej nauczy się estetycznego pisania, bez dodatków wspomagających.

Konsekwencja – niejednokrotnie podczas pisania liter zawierających znak diakrytyczny (kropka lub kreseczka np. ź, ż) dzieci mają tendencje do umieszczania go na samym końcu po napisaniu konkretnego słowa lub zdania. Takie uzupełnienie wydaje się drobnostką, ale należy uczyć dziecko, by stawiało od razu znak diakrytyczny. Dzięki temu szkoli swoją wrażliwość ortograficzną i nie będzie miało tendencji do „niedbałego” pisma. Możesz zatem postarać się ułożyć serię dyktand, które będą bogate w słowa zawierające litery, na które składa się znak diakrytyczny.

Karty graficzne – jeśli uczeń myli litery, ma tendencje do ich przestawiania, przygotuj rysunki lub karty graficzne, które w zabawny sposób przedstawiają daną literkę i ułatwią dziecku jej zapamiętanie. Na przykład możesz przygotować rysunek gdzie literka R, trzyma za rękę literkę Z, tworząc razem RZ. Dzięki temu dziecko zapamięta dokładnie jej wygląd i przestawnie liter (ZR) nie będzie miało tu miejsca. 

Pomoc w nauce czytania i pisania powinna być kompleksowa i dostosowana do problemu ucznia. Dzięki temu szybko pokona napotkane i naturalne trudności, co znacznie ułatwi mu późniejszą edukację.

Bibliografia:

  1. Małgorzata Trojan, Anna Glanz, Jak Pomóc Dziecku W Nauce Czytania I Pisania? – Propozycje Ćwiczeń Dla Uczniów Młodszych, dostęp: https://ppp1.waw.pl/uploads/5e54420a08df1/pages/42/content/art-Jak-pomoc-dziecku-w-nauce-czytania-i-pisania-dzieci-mlodsze_1.pdf
  2. Ewa Maria Gacek, Pakiet ćwiczeń usprawniających czytanie i pisanie (wersja dla rodziców i uczniów),  dostęp: http://sp2skawina.pl/wp-content/uploads/2015/03/Pakiet-cwiczen-dla-rodzicow-usprawniajacy-czytanie-i-pisanie-1.pdf