Strony statyczne

Dostęp do pełnej treści artykułu tylko dla zalogowanych!


Literka jest portalem stworzonym specjalnie dla nauczycieli. Znajdziesz u nas artykuły i materiały pomocne w pracy, porady prawne, aktualności ze świata oświaty.


Aby publikować własne materiały oraz otrzymać pełen dostęp do portalu , Zaloguj się.

Nie masz konta ? Zarejestruj się za darmo !

Wyrównywanie szans edukacyjnych w praktyce

Data dodania: 2016-04-22 12:37:55

Mówiąc o kimś, kto ma braki w wiedzy i umiejętnościach w wyniku trudności z uczeniem się – istniejące w przeszłości lub aktualnie – posiłkujemy się czasem powiedzeniem «Miał/ma do szkoły pod górkę». Zwrot ten symbolicznie oddaje istotę szans edukacyjnych w odniesieniu do młodych ludzi. Szans, które są pochodną wielu czynników. 

Na każdym etapie edukacyjnym, w każdej szkole i klasie spotykamy się z pojedynczymi uczniami bądź grupami uczniów, którzy napotykają bariery środowiskowe, ekonomiczne, geograficzne, zdrowotne i inne, znacząco utrudniające im dostęp do pełnej oferty wysokiej jakości usług edukacyjnych i korzystanie z niej. Dotyczy to przede wszystkim dzieci i młodzieży osiągających niskie wyniki w nauce, niepełnosprawnych, pochodzących z mniejszości narodowych i etnicznych, dotkniętych patologiami społecznymi czy też mieszkających w małych miejscowościach lub na terenach wiejskich.

Jedni badacze twierdzą, że pierwszą lokatę wśród przyczyn nierówności szans edukacyjnych zajmuje miejsce zamieszkania – miasto a środowisko wiejskie. W tym drugim przypadku powodem ma być brak bądź mała liczba placówek oświatowych, utrudniony dostęp do najlepszych nauczycieli, a także brak możliwości produktywnego spędzania wolnego czasu i rozwijania zainteresowań. Inni głoszą, że miejsce zamieszkania nie jest najważniejszą przesłanką szans edukacyjnych młodych ludzi, przyznając prymat statusowi społecznemu. Swoje sądy opierają na wynikach badań, które wykazują, że wskaźnikiem najostrzej różnicującym osiągane przez uczniów wyniki w nauce jest poziom wykształcenia rodziców i ich społeczno-ekonomiczne usytuowanie. To w rodzinie rozbudzane są potrzeby poznawcze dziecka, nabywa ono kompetencje językowe warunkujące m.in. umiejętność uczenia się. Większość znawców problemu zwraca także uwagę na występowanie równie istotnych czynników różnicujących szanse edukacyjne, jakimi są:

  •   różnice w poziomie kształcenia już na poziomie wczesnej edukacji, szczególnie na etapie wychowania przedszkolnego,
  • dostępność i możliwości finansowe w sferze rozwijania uzdolnień i zainteresowań dzieci i młodzieży oraz ich uczestnictwa w kulturze,
  • występujące u uczniów różnego typu i pochodzenia deficyty rozwojowe,
  •   brak w przedszkolach i szkołach długofalowej strategii wyrównywania słabej stymulacji rozwojowej wyniesionej z rodziny i środowiska lokalnego.

Skutki nierówności edukacyjnych przekładają się na narastającą frustrację dzieci i młodzieży. W skrajnym przypadku mogą prowadzić do wykluczenia edukacyjnego, rozumianego jako osiągnięcie bardzo niskiego poziomu wykształcenia lub bierność edukacyjna i zawodowa.

 

 

Czy można w szkole wyrównać szanse edukacyjne w kilka miesięcy?

Wyrównywanie szans edukacyjnych wywodzi się z idei szeroko rozumianego wyrównywania szans życiowych, w tym szans społecznych. Termin „wyrównywanie szans” oznacza proces, dzięki któremu różne systemy i instytucje istniejące w społeczeństwie i środowisku, takie jak usługi, różne formy działań, informacja i dokumentacja, są powszechnie dostępne dla wszystkich. W kontekście dzieci i młodzieży odnosi się głównie do zapewnienia równego startu edukacyjnego, powszechnego dostępu do usług instytucji opiekuńczych i edukacyjnych na różnych poziomach.

W naszym kraju idea ta przyjmowała i nadal przyjmuje różnorodne formy realizacyjne. Dotyczy to również szkoły, przed którą rozporządzenie MEN z 9 października 2009 r. w sprawie nadzoru pedagogicznego, postawiło wymaganie wyrównywania szans edukacyjnych. O tym, że nie jest to wcale takie proste w realizacji, świadczyć mogą raporty z ewaluacji zewnętrznej oraz sprawozdania z realizacji różnych programów i projektów, zamieszczone na stronach internetowych gmin, kuratorium i szkół. Obraz, jaki się z nich wyłania, pokazuje wyraźnie, że nasz polski pomysł na wyrównywanie szans edukacyjnych – zarówno rządowy, samorządowy, jak i szkolny – to głównie zajęcia pozalekcyjne, czyli: wyrównawcze i korekcyjno-kompensacyjne, dodatkowe zajęcia przygotowujące do sprawdzianów i egzaminów zewnętrznych, zajęcia artystyczne i sportowe oraz wycieczki do kin, teatrów, aquaparków.

Szkolne strategie wyrównywania szans edukacyjnych są szerokim zbiorem pomysłów, których realizacja trwa najwyżej kilka miesięcy, po czym wszystko wraca do „normy”. Fakt, bierze w nich udział spora rzesza społeczności uczniowskiej, tyle że nie ma żadnej miarodajnej diagnozy wskazującej chociażby na to, czy i jakie dzięki temu umiejętności udało się rozwinąć w tych młodych ludziach, czy i na ile podniosła się ich samoocena, czy też wzmocniła ich aktywna postawa wobec świata. Nie można tego zbadać ani na poziomie szkoły, gminy czy powiatu, ani tym bardziej w skali ogólnopolskiej. Tymczasem czynniki różnicujące szanse edukacyjne jak były, tak są, i wiele wskazuje, że będą występować nadal, o czym świadczą problemy naszych uczniów, począwszy od trudności w uczeniu się, nieumiejętności współpracy w grupie, po wykluczenie środowiskowe, nietolerancję, agresję i przemoc.

 

 

Jest wiele dróg do przebycia

Wszyscy głoszą, że wyrównywanie szans edukacyjnych oznacza tworzenie warunków do tego, aby każdy uczeń – niezależnie od posiadanego kapitału społecznego, kulturowego, mentalnego, materialnego itp. – mógł urzeczywistnić swoje aspiracje edukacyjne i osiągnąć cele życiowe, które są dla niego istotne, na miarę jego indywidualnych możliwości i potrzeb. Problem w tym, że autorzy szkolnych pomysłów na wyrównywanie szans edukacyjnych swoich uczniów nie zawsze są tego świadomi. Niestety, często okazuje się, że mimo szczerych chęci nauczycieli, ich trud wymyślania i realizowania projektów o wziętych tytułach: Zagrajmy o sukces… Rozwijamy skrzydła… Znam, wiem, potrafię… Razem damy radę… Nauka z pasją itp. – idzie na marne, a czasami wręcz pogłębia problemy uczniów. Zwraca na to uwagę prof. Kathleen Lynch, edukatorka, autorka i współautorka wielu książek o nierównościach w edukacji, m.in. Równość dostępu do uczuć: miłość, troska i niesprawiedliwość” (2009): „Im silniejszy mit równych szans, tym większe cierpienie dzieci gorzej urodzonych. «Wszyscy chcą mi pomóc, to musi być moja wina, że się nie udało» – myślą i boją się kolejnych porażek”[1].

Dzieje się tak wtedy, gdy nauczyciele opierają swoje pomysły bardziej na intuicji, chęci wykazania się w drodze awansu zawodowego i zdobycia dodatkowych funduszy dla szkoły, niż na rzeczywistych potrzebach uczniów. Bez namysłu nad problemem, który ich dotyczy, bez refleksji, jakiego wsparcia wymagają i jak umiejętnie go udzielić. Brakuje też świadomości, że pomoc nieumiejętnie udzielana uczniowi/grupie uczniów w celu wyrównywania szans edukacyjnych, choć z najlepszymi intencjami, stygmatyzuje, uzależnia i utrwala nierówny dostęp do edukacji.

Choć teoria i praktyka badawcza w naukach społecznych są raczej sceptycznie ustosunkowane do wyrównywania szans przez system edukacyjny, to marzy mi się, by w każdej szkole – przez dziesięć miesięcy każdego roku i pięć dni w każdym tygodniu – wyrównywanie szans edukacyjnych polegało przede wszystkim na autentycznym respektowaniu podmiotowości każdego dziecka poprzez:

  •   Traktowanie na równi aspiracji wszystkich uczniów, bez nadmiernego koncentrowania swoich działań na pracy z uczniami najzdolniejszymi, w jakiejkolwiek dziedzinie, gdyż wtedy utrwalane są lub nawet pogłębiane nierówności.
  • Wspieranie na równi rozwoju osobowościowego i społecznego każdego ucznia, bez względu na to, czy w przyszłości ma zostać robotnikiem, czy studentem.
  •   Umiejętne prowadzenie indywidualizacji kształcenia, z uwzględnieniem tempa pracy i stylu uczenia się podopiecznych. Dostosowanie wymagań, indywidualizacja w trakcie bieżącej pracy z uczniem, nauczanie włączające – to przecież wymóg współczesnej szkoły i zarazem istota wyrównywania szans edukacyjnych.
  •   Zapewnienie wszystkim uczniom, bez względu na ich sytuację materialną, rodzinną, zdrowotną oraz oceny szkolne, doświadczania szacunku i uznania oraz osiągania sukcesów edukacyjnych na miarę ich potrzeb i możliwości.
  •  Wzmacnianie samodzielności i aktywności uczniów w działaniu, myśleniu, wyrażaniu opinii i sądów. Zgoda na uczenie się dzieci od siebie.
  •   Urzeczywistnianie solidarności w społeczności szkolnej. Nie wystarczy pracować z uczniami najbiedniejszymi, mniej zdolnymi czy niepełnosprawnymi, żeby im pomagać w pokonywaniu barier edukacyjnych. Trzeba pracować ze wszystkimi uczniami, by zrozumieli, że solidarność się opłaca.
  •   Kompensowanie braków rodzinnego czy środowiskowego wychowania poprzez własną postawę nauczycieli, modelującą właściwe zachowania społeczne.
  •   Stosowanie jednoznacznych i jasnych kryteriów oceniania wewnątrzszkolnego, bez stygmatyzacji uczniów, podziału na lepszych i gorszych. Przejście na ocenianie kształtujące, będące bardzo efektywnym sposobem podnoszenia osiągnięć uczniów, szczególnie mających trudności w nauce, skutecznie przygotowujące młodych ludzi do uczenia się przez całe życie, co jest konieczną umiejętnością we współczesnym świecie.
  • Udzielanie przemyślanego wsparcia pedagogiczno-psychologicznego skoncentrowanego na eliminacji czynników lokujących uczniów w niekorzystnej sytuacji edukacyjnej.

 

Wszystkie te działania należą do kanonu codziennych powinności nauczycieli. Nie wymagają wielotysięcznych nakładów finansowych z budżetu państwa ani dotacji unijnych, a jedynie uczciwego wykonywania swego zawodu, odpowiedzialności za proces nauczania i wychowywania, kreatywnego podejścia...

Dostęp do pełnej treści artykułu tylko dla zalogowanych!


Literka jest portalem stworzonym specjalnie dla nauczycieli. Znajdziesz u nas artykuły i materiały pomocne w pracy, porady prawne, aktualności ze świata oświaty.


Aby publikować własne materiały oraz otrzymać pełen dostęp do portalu , Zaloguj się.

Nie masz konta ? Zarejestruj się za darmo !