Dostęp do pełnej treści artykułu tylko dla zalogowanych!


Literka jest portalem stworzonym specjalnie dla nauczycieli. Znajdziesz u nas artykuły i materiały pomocne w pracy, porady prawne, aktualności ze świata oświaty.


Aby publikować własne materiały oraz otrzymać pełen dostęp do portalu , Zaloguj się.

Nie masz konta ? Zarejestruj się za darmo !

Rys historyczny rozwoju zawodowego nauczyciela

Data dodania: 2013-05-03 12:40:32

Poniżej przedstawiam rys historyczny na kształcenie i doskonalenie zawodowe nauczycieli w Polsce

1. Rys historyczny rozwoju zawodowego nauczyciela

„Historyczny proces kształtowania się nauczycielstwa w Polsce trwa od powstania szkół w XI w. do chwili obecnej. W ciągu tych dziesięciu wieków można wyróżnić dwie epoki: od XI do XVIII w. oraz od końca XVIII w. do dzisiaj. Kryterium periodyzacji jest tutaj obecność sformalizowanego rozwoju zawodowego nauczycielstwa, które nie występowało aż do ostatniej ćwierci XVIII w. Pod pojęciem procesu formalizacji rozumiemy tutaj zjawisko przekształcania się masy  „luźnych ludzi" (pojęcie używane przez historyków) zajmujących się nauczaniem, mniej lub bardziej przygodnie, w zwartą grupę społeczną, trwale- w zasadzie na całe życie- związaną z nauczaniem i wychowaniem jako źródłem utrzymania, mającą swoje osobne prawa zawodowe, formalne instytucje przygotowujące do tego zawodu oraz także własne zasady moralne.

Dopiero w ciągu ostatnich około 200 lat nauczycielstwo w Polsce przechodzi proces postępującej profesjonalizacji i trudno powiedzieć czy do chwili obecnej został on już zakończony” (A. Smołalski, 2002, s. 30).

1.1. Początki profesjonalizacji nauczycielstwa w Polsce   

Okres od XI do XVIII w. charakteryzuje się rozproszeniem nauczycielstwa w sensie: geograficznym, psychicznym, społecznym. W okresie średniowiecza społeczeństwo polskie było podzielone na stany, ale nauczyciele nie byli formalnie zaliczani do żadnego z nich. „ Dawni nauczyciele to osoby z zasady przygodnie, zajmujące się nauczaniem, często wędrowne, pochodzenia krajowego lub zagranicznego, świeckie lub duchowne, bez formalnie uregulowanych kwalifikacji i żadnego majątku, zasadniczo bez poczucia solidarności zawodowej, pozostające na łasce i niełasce (częściej to drugie) pracodawców, nie mające żadnych własnych instytucji samoobrony oraz prawdopodobnie także nie posiadające własnej świadomości zawodowej” (A. Smołalski, 2002, s. 30).

Nauczyciele szkół średniowiecznych, nie byli przygotowani do swojej pracy w specjalnych szkołach, a ich statusu zawodowego nie określały specjalne przepisy. Występowały sumy nauczycieli, ale nie było nauczycielskiej grupy zawodowej, posiadającej chociażby poczucie własnej odrębności społeczno-zawodowej.

O nauczycielach tak pisze Swietłana Szczygielska: „nauczycielami w szkołach wiejskich byli głównie organiści i słudzy kościelni, natomiast w miastach byli to często ludzie z wykształceniem uniwersyteckim- bakałarze, rzadziej- magistrzy.

W szkołach klasztornych i katedralnych nauczyciele musieli być teologami i znać prawo kanoniczne. Wraz z rozkwitem Akademii Krakowskiej, założonej przez Kazimierza III Wielkiego w 1364 roku, podniósł się poziom wykształcenia nauczycieli” (S. Szczygielska, 2003, s. 53).

Zatem, jak widać sytuacja zmieniła się nieco dopiero po powstaniu uniwersytetów. Absolwenci wydziału siedmiu sztuk wyzwolonych stopnia niższego- bakałarze i stopnia wyższego- magistrowie, zostawali na ogół nauczycielami. Uniwersytety średniowieczne można było uznać za pierwsze ośrodki kształcenia nauczycieli.

Pod koniec XVIII w. nastąpił przewrót w społecznym usytuowaniu nauczycieli. „Decyzją najwyższych władz państwowych, tj. Sejmu i króla, kreowano oficjalnie świecki stan nauczycielski, tworząc jednocześnie jego podstawy prawne oraz materialne (...). Zasadniczo państwo wzięło na siebie obowiązek prowadzenia szkół, kształcenia i uposażenia nauczycieli oraz bieżącego kierowania ich pracą. Praca nauczyciela uzyskała charakter publicznoprawny. Rozpoczął się proces intensywnej profesjonalizacji nauczycielstwa, którego istotnymi cechami stawało się: wyodrębnianie nauczycielstwa jako grupy społecznej („stan”), wymóg posiadania odpowiedniego wykształcenia ogólnego i zawodowego (...) zdobywanego w osobnych szkołach nauczycielskich (seminaria nauczycielskie), formalne włączenie nauczycieli w skład funkcjonariuszy państwowych (ale opłacanego początkowo najniżej), ustawowe nadanie nauczycielstwu odrębnych praw i obowiązków, zaprowadzenie uposażenia nauczycieli jednakowego w skali krajowej, wprowadzanie uregulowań etyczno-zawodowych w postaci zbiorów nauczycielskich powinności wobec przełożonych, uczniów i ich rodziców. Niestety, nastąpiły trzy kolejne rozbiory Polski w latach 1772, 1793 i 1795, które zdezorganizowały i zahamowały ten proces profesjonalizacji, ale go już nie zdołały powstrzymać ” (A. Smołalski, 2002, s. 30).

W połowie XIX w. proces uzawodowienia nauczycielstwa polskiego wzbogacił się o nowe elementy. W Poznaniu w roku 1848 powstało nauczycielskie stowarzyszenie pod nazwą Towarzystwo Pedagogiczne oraz czasopismo „Szkoła Polska”. Ich twórca Ewaryst Estkowski dążył do ogólnego ulepszania pracy szkoły i doskonalenia zawodowego nauczycieli. W związku z aktywnością Estkowskiego profesjonalizacja nauczycielstwa została wzbogacona o własną organizację nauczycielską oraz własne czasopismo zawodowe. W roku 1896 Stefan Zalewski wydał „ Dzieje nauczycielstwa w Polsce...” w których zawarte były jego wyniki badań nad historią nauczycielstwa w Polsce. Znaczenie własnej historii w kształceniu nauczycieli dostrzegał już wcześniej Hugo Kołłątaj, Bronisław Trentowski, Józef Lukaszewicz, Antoni Karbowiak, Mieczysław Baranowski, Stanisław Łempicki, Stanisław Kot, Teodor Wierzbowski. W drugiej połowi XIX w. została wydana po raz pierwszy encyklopedia pedagogiczna. Publikacje o charakterze historycznym wzbogacały świadomość zawodową nauczycielstwa i wzmacniały jego więź z zawodem (por. A. Smołalski, 2002).

Na szczególną uwagę zasługują wymienione już wcześniej seminaria nauczycielskie. „ Były one organizowane w oparciu o ustawę państwową z 1869 r. Dzieliły się na męskie i żeńskie, a utrzymywane były przez państwo, w których obowiązywały dwa odmienne programy nauczania. Wspólnymi przedmiotami były: religia, pedagogika z ćwiczeniami, język wykładowy, język niemiecki, geografia, historia naturalna, fizyka, kaligrafia, rysunki odręczne, gimnastyka. (...)Pierwsze 3-letnie seminaria nauczycielskie powstały w 1870 r.: 6 męskich i 3 żeńskie ze szkołami ćwiczeń. Dalszy ich rozwój był niepomyślny, głównie ze względu na brak budynków, także podręczników. Uczęszczała do nich uboga młodzież, co zmusiło władze do zakładania internatów. Dalsze seminaria powstały dopiero po 1892 r., ale ich liczba wciąż była niewystarczająca dla zaspokojenia potrzeb szkół ludowych, dlatego zaczęły powstawać na początku XX w. prywatne seminaria, głównie żeńskie. W 1912/13 r. było już ich 25. Równocześnie liczba seminariów państwowych wzrosła z 12 do 18, łącznie było więc 43, w których uczyło się około 8 tyś. młodzieży” (S. Możdżeń, 1995, s. 160)

Kolejny etap profesjonalizacji polskiego nauczycielstwa przypada na koniec XIX i początek XX wieku. Okres ten charakteryzuje się: zorganizowanym doskonaleniem zawodowym, nowatorstwem pedagogicznym, podejmowaniem służby wartościom narodowym, tworzeniem organizacji związkowych, wysuwaniem koncepcji etyki zawodowej nauczycielstwa. Toteż następowało organizowanie się nauczycieli w towarzystwa samokształceniowe, w konferencje doskonalące itp. W nauczycielskiej świadomości zaczęło pojawiać się uznanie dla pluralizmu metodycznego, programowego i organizacyjnego. Dzięki referatom konferencyjnym oraz lekturom książek świadomość nauczyciela lokalnego miała szanse stawać się coraz bardziej ogólnokrajową, częściowo europejską i amerykańską. Z jego świadomości znikało powoli jednowymiarowe widzenie siebie i szkoły.

„Ograniczenia i wypieranie języka polskiego ze szkół, szczególnie w zaborach rosyjskim oraz pruskim, powodowało u patriotycznych nauczycieli reakcję oporu, otwarte protesty i w konsekwencji wzrost ich świadomości narodowej, a także angażowanie się w akcje o charakterze kulturalnym i politycznym (...). Polityczny patriotyzm stawał się stałą cechą polskiego nauczycielstwa, a patriotyczne wychowanie młodzieży stałą cechą polskiej szkoły. Jeżeli nie było można przejawiać patriotyzmu otwarcie, to organizowano konspiracyjne szkolnictwo narodowe. I ta właściwość utrwaliła się także w kolejnych generacjach nauczycielstwa polskiego jako jego stała cecha zawodowa” (A. Smołalski, 2002, s. 31).

1.2. Nauczyciel w czasach II Rzeczypospolitej

W powyższej analizie przedmiotem moich rozważań była profesjonalizacja nauczycielstwa w Polsce przed okresem II Rzeczypospolitej. W oparciu o dzieło Ryszarda Stankiewicza  „Nauczyciel – opiekun – wychowawca”, omówię dalsze etapy rozwoju nauczycielstwa w Polsce do roku 1945.

W II Rzeczypospolitej, w ciągu zaledwie dwudziestu lat, dokonany został zasadniczy postęp w edukacji nauczycielskiej.

1. Zdołano uporać się z problemem nauczycieli niekwalifikowanych (do końca 1927 r. ),  umożliwiając im zdobycie niezbędnego wykształcenia, poprzez organizację dokształcających kursów  wakacyjnych. „Państwowe Kursy Nauczycielskie trwające od 1920 r. stały się od roku 1928 uczelniami pomaturalnymi. Pomaturalnymi były także Wyższe Kursy Nauczycielskie. Przez kilka lat funkcjonowały jako szkoły pomaturalne instytuty  nauczycielskie oraz pedagogia” (A. Smołalski, 1997, s. 65).

2. Rozbudowano sieć zakładów kształcących kandydatów na nauczycieli szkół powszechnych. W pierwszym okresie (1918-1928) ich przygotowaniem zajmowały się 5-letnie seminaria nauczycielskie, które jednak nie umożliwiały kształcenia na studiach uniwersyteckich. W latach 1928-1939 funkcjonował dwutorowy system kształcenia nauczycieli- obok seminariów nauczycielskich, istniały 2-letnie pedagogia (1928). Nie były one wprawdzie szkołami wyższymi, ale uchodziły za uczelnie półwyższe. Na przełomie lat 1936/37 miejsce seminariów zajęły 3-letnie licea pedagogiczne, które były też zakładem typu średniego, dającym uprawnienia do ubiegania się o studia wyższe. „Pozytywnym elementem systemu kształcenia nauczycieli było przesuniecie wieku podejmowania decyzji o wyborze zawodu nauczycielskiego z 13-14 lat na 16 lub 17 lat. (...) Krokiem naprzód był też system kształcenia wychowawczyń przedszkoli. Miano je przygotowywać w 2-letnich liceach dla wychowawczyń przedszkoli i przejściowo w 4-letnich seminariach opartych na szkole powszechnej drugiego stopnia. Do wybuchu II wojny światowej nie zdołano uruchomić liceów dla wychowawczyń przedszkoli” (J. Krasuski, 1985, s.184). Antol Bodanko o tym kto może kształcić się na wychowawczynie przedszkoli wymienia: „ - absolwentki drugiego szczebla szkoły powszechnej, mające co najmniej 13 lat w 4-letnich seminariach dla wychowawczyń przedszkoli; - absolwentki gimnazjum, mające do najmniej 16 lat w: 3-letnich liceach dla wychowawczyń przedszkoli” (A. Bodanko, 2005, s. 59).

Mimo zmian jakościowych, niemożliwe było kształcenie nauczycieli szkół powszechnych w szkołach typu wyższego.

3. Stworzono system dalszego kształcenia nauczycieli szkół powszechnych, obejmujący: a) wyższe kursy nauczycielskie, dające specjalistyczne przygotowanie do nauczania wybranych przedmiotów oraz do pełnienia stanowisk kierowniczych w szkołach; b) instytuty pedagogiczne (2-letnie), dające przygotowanie pedagogiczne i specjalistyczne na poziomie wyższym...

Dostęp do pełnej treści artykułu tylko dla zalogowanych!


Literka jest portalem stworzonym specjalnie dla nauczycieli. Znajdziesz u nas artykuły i materiały pomocne w pracy, porady prawne, aktualności ze świata oświaty.


Aby publikować własne materiały oraz otrzymać pełen dostęp do portalu , Zaloguj się.

Nie masz konta ? Zarejestruj się za darmo !