Dostęp do pełnej treści artykułu tylko dla zalogowanych!


Literka jest portalem stworzonym specjalnie dla nauczycieli. Znajdziesz u nas artykuły i materiały pomocne w pracy, porady prawne, aktualności ze świata oświaty.


Aby publikować własne materiały oraz otrzymać pełen dostęp do portalu , Zaloguj się.

Nie masz konta ? Zarejestruj się za darmo !

Przedmiot i zadania pedagogiki społecznej na tle przedstawicieli i zadań

Data dodania: 2005-08-14 10:00:00
Żyjemy w czasach wielkich przemian, transformacji. Zmiany, których jesteśmy zarówno obserwatorami, jak i uczestnikami rzutują na nasze postrzeganie świata, wymuszają nowe spojrzenie na rolę i miejsce zarówno państwa jak i społeczeństwa a także jednostki.
Na pytanie o to jak powinien być zorganizowany system społeczny aby lepiej służył człowiekowi, w zakresie ekonomii i polityki sformułowano już w naszym kraju ogólne, wstępne odpowiedzi, sygnalizujące konieczność i zarys kierunku zmian.
Pytanie o kształt systemu oświatowego jest ciągle nierozstrzygnięte bowiem odpowiedź na nie jest uzależniona od interpretacji relacji państwo – społeczeństwo – jednostka. Dotychczasowe rozumienie tej relacji podporządkowuje zarówno jednostkę jak i społeczeństwo interesom państwa, to znaczy ideologii, grupie rządzącej i na przestrzeni ostatnich lat nie dostrzeżono zmian w tym sposobie myślenia. Dyskusja nad tym, czym może lub powinno być wychowanie i edukacja, jakie może lub powinna pełnić funkcje, jakie realizować zadania ma sens tylko wtedy, gdy dostrzegamy zarówno złożoność i uwarunkowania problemów edukacyjnych a także stojące przed nami możliwości w tym zakresie.
W ostatnich latach także w ujęciu wpływów makrośrodowiskowych i procesów w nich zachodzących (tendencje integracyjne Europy, nieustające wojny z nieuniknioną agresją, przemocą, nietolerancją, postępujące wyniszczenie środowiska naturalnego, z daleko idącymi konsekwencjami – głodem, chorobami). Przykładowo wymienione sprawy stają zarówno przed pedagogiką społeczną, ogólną, jak wszystkimi naukami społecznymi, których przedmiotem jest człowiek. Losy jednostki związane są coraz ściślej z losami ludzkości i całego świata. Uwrażliwienie na te problemy wymaga diagnoz i przesłanek dla ochrony jednostki i ludzkości. Nie można troski o nie pozostawić politykom. Jedność nauki, a szczególnie pedagogiki może wzbogacić wiedzę o rzeczywistości społecznej i o procesach umożliwiających człowiekowi życie twórcze.


1. Pedagogika społeczna – geneza, miejsce wśród nauk, charakterystyka ogólna

Przeobrażenia gospodarcze, społeczne i kulturowe Europy i Ameryki XIX wieku, wywołane przez postępy techniki i ruchy rewolucyjne stanowiły podstawowy bodziec dla kształtowania się pedagogiki społecznej. Powstawały nowe potrzeby społeczne, wymagające nowych instytucji dla ich zaspokojenia.
Rozwojowi kapitalizmu sprzyjała industrializacja i urbanizacja, która także sprzyjała rozkładowi tradycyjnych grup społecznych – rodziny, sąsiedztwa – to z kolei zmuszało do powoływania instytucji opiekuńczych, które kompensowały braki oraz zapobiegały patologii i degradacji społecznej (towarzystwa dobroczynne, ochronki, sierocińce, domy starców). Równolegle z opiekuńczymi tendencjami samorządów lokalnych i rządów narastały masowe ruchy rewolucyjne, które pragnęły na swój sposób przeciwstawiać się w zmaganiu cierpień upośledzonych klas społecznych i narodów. Ruchy te budziły pragnienia sprawiedliwości społecznej, równości obywateli, demokratyzacji ciał publicznych i instytucji społecznych, a co za tym idzie – szerszą potrzebę do aktywności społecznej we własnych, niepodległościowych organizacjach robotniczo – chłopskich. W tym czasie następował szybki rozwój techniki, który przyśpieszał zmienność pracy zawodowej, co wymagało umiejętności ciągłego przystosowywania się do nowych potrzeb życia oraz rozwijania posiadanych zdolności. Konieczność doskonalenia zawodowego budziła potrzebę wiedzy, upowszechniano więc oświatę szkolną oraz zaczęły powstawać różne placówki oświaty pozaszkolnej i oświaty dorosłych (biblioteki, uniwersytety). Stopniowe ograniczenie czasu pracy normalnej budziło pragnienia dobrego odpoczynku po intensywnej pracy.
Wymienione wyżej czynniki spowodowały niebywały rozwój ciał publicznych, stowarzyszeń, instytucji i placówek służących ich zaspokajaniu. Były to cztery różne kategorie potrzeb – jak słusznie stwierdzono w Europie – w istocie wszystkie zbiegają się jak w „soczewce” – w problematyce warunków życia szerokich mas.
Tak zaczęła wyławiać się pedagogika społeczna jako teoria zmierzająca do uogólnienia wychowawczego aspektu warunków społecznych, środowiskowych ludzkiego życia oraz praktyki instytucji powołanych do ich ulepszania: kulturalno – oświatowych, opiekuńczych, rekreacyjnych. Pedagogika społeczna pierwsze inspiracje, zasoby wiedzy czerpała z istniejącej już pedagogiki „również z socjologii, taktując tę dyscyplinę, jako swą naukę pomocniczą oraz z teorii polityki społecznej zajmującej się: „celowym oddziaływaniem państwa, a także partii politycznych, związków zawodowych i innych organizacji masowych – na istniejący układ stosunków ekonomicznych i społecznych, zmierzającej do poprawy położenia klas pracujących i zapewnienia im poczucia niezbędnego bezpieczeństwa socjalnego ”.
Można więc powiedzieć, że pedagogika społeczna jest dyscypliną ukształtowaną na pograniczu teorii wychowania, socjologii, psychologii społecznej i teorii polityki społecznej. Pedagogika społeczna należy do nauk praktycznych, obejmujących teorię praktycznego działania, czyli zamierzeń i projektowania i realizacji.
Czym jest ostatecznie pedagogika społeczna?
Helena Radlińska – jej polska twórczyni tak ją charakteryzuje: „Pedagogika społeczna jest nauką praktyczną, rozwijającą się na skrzyżowaniu nauk o człowieku, biologicznych i społecznych z etyką i kulturoznawstwem, dzięki własnemu punktowi widzenia. Można go najkrócej określić jako zainteresowanie wzajemnym stosunkiem jednostki i środowiska, wpływem warunków bytu o kręgów kultury na zapewnienie bytu wartościom przez ich przyjęcie i krzewienie oraz przetwarzanie środowisk siłami człowieka w imię ideału.”
Z kolei R. Wroczyński 15 lat później tak definiuje: „Pedagogika społeczna opierając się na badaniach empirycznych, a więc na empirii, analizuje wpływy wychowawcze, których źródłem jest środowisko oraz ustala zasady organizowania środowiska z punktu widzenia potrzeb wychowania”.
Koncentracja na roli środowiska w wychowaniu sprawia, iż pedagogikę społeczną można określić jako pedagogikę środowiska. Czesław Czapów podkreśla, że „pedagogika społeczna to właśnie ów specyficzny punkt widzenia rzeczywistości, postrzegającej zadania wychowawcze, w takim oddziaływaniu na środowisko, które to środowisko aktywizuje wychowawczo, aby przez pobudzone środowisko oddziaływać na jednostki ludzkie i społeczność. Można więc powiedzieć, że pedagogika społeczna jest raczej uwarunkowanym historycznie nurtem myśli pedagogicznej niż odrębną dyscypliną pedagogiczną”.
Obok takiego postrzegania pedagogiki mamy także drugie ujęcie, określające ją jako odrębną dyscyplinę naukową.
„Pedagogika społeczna jako dyscyplina naukowa zajmuje się osobami i zbiorowościami wszelkiego wieku, wymagającymi opieki lub pomocy w rozwoju oraz instytucjami powołanymi dla realizacji tych zadań”.
W ramach tej dyscypliny ukształtowało się kilka specjalizacji: pedagogika opiekuńcza dzieci i młodzieży, teoria pracy socjalnej, teoria pracy kulturalno – wychowawczej, teoria wychowania pozaszkolnego. W obu ujęciach pedagogika społeczna wiązała i wiąże swą nazwę, refleksję i badania nade wszystko z potrzebami upośledzonych warstw i klas społecznych i ze sprawiedliwością społeczną.

2. Prekursorzy i czołowi reprezentanci pedagogiki społecznej

Pedagogika społeczna kształtowała się jako nauka na terenie kilku krajów, przybierając różne odmiany. Precyzja tej pedagogiki nastąpiła dopiero w pierwszym dwudziestoleciu XIX wieku, ale jej prekursorzy zwiastowali nowe pojmowanie procesów wychowawczych już od końca XVIII wieku.
Do sztandarowych prekursorów pedagogiki społecznej należy: Jan Henryk Pestolozzi (1746 – 1827) i Robert Owen – uczestnik Wielkiej Rewolucji Francuskiej. Pestolozzi zapoczątkował ideę oświaty ludu, pojmowanej jako podniesienie moralne i ekonomiczne środowiska wiejskiego przez budzenie i uruchomienie sił istniejących w tym środowisku, oraz stworzeniu modelu wychowania rodzinno – opiekuńczego. Był założycielem rodzinnego zakładu opiekuńczego dla dzieci (prowadził dwa sierocińce).
Robert Owen (1771 – 1858) był brytyjskim, niezwykle aktywnym działaczem robotniczym, dążył do poprawienia doli robotników – zbudował szpital dla robotników, mieszkania dla rodzin robotniczych z ogródkami przydomowymi, żłobek i przedszkole (pierwsze w Europie), szkołę elementarną, szkołę dokształcającą dla młodzieży, teren zabaw dla dzieci, klub dla dorosłych – bibliotekę. Wielkim jego dziełem było wypracowanie modelu spółdzielni ekonomicznej.
Na ziemiach polskich do prekursorów pedagogiki społecznej należą: Ludwik Krzywicki (1859 – 1941) – pierwszy u nas zarysował wyraźnie i dobitnie: współzależność ideału i praktyki wychowania z przemianami w życiu zbiorowym. „Stworzył teorię wielkiego ruchu demokratyzacji wiedzy”.
Głosił postulat upowszechniania wykształcenia ogólnego jako warunku równości społecznej, propagował samokształcenie, informował o nowych formach upowszechniania kultury i kształcenia dorosłych.
Drugi z polskich prekursorów to Edward Abramowski (18869 – 1919). Zarówno on jak i Ludwik Krzywicki rozpoczęli swoją działalność w końcu XIX wieku. Abramowski głosił, iż w głębi naszej psychiki zawarte są zalążki potrzeb i pragnień społecznych, połączone z ich oceną moralną, czyli, że: „ sumienie jest rodnikiem życia społecznego”.
Do głównych twórców polskiej pedagogiki społecznej należy: Helena Radlińska (1879 – 1954). Weszła ona w krąg zagadnień pedagogiki społecznej od strony dynamicznych grup walki niepodległościowej i klasowej, pobudzających koło młodzieży i dorosłych z warstw upośledzonych i zaniedbanych kulturalnie do pracy samokształceniowej w duchu rewolucji narodowej i społecznej. Pod jej przewodnictwem wydano pierwszy polski podręcznik społecznej pracy kulturalno – oświatowej z tendencją do teoretyzowania (Praca oświatowa, 1913).
Inne jej dzieła to: „Stosunek wychowawcy do środowiska społecznego” (1935 rok), „Społeczne przyczyny powodzeń i niepowodzeń szkolnych” (1937 rok). W dziełach swych Radlińska odsłania klasowe i społeczne uwarunkowanie zjawisk wychowawczych i dydaktycznych oraz prowokowała pomoc w wyrównywaniu krzywd i upośledzeń, żądała roztoczenia opieki wychowawczej i oświatowej nad zaniedbanymi i społecznie upośledzonymi.
Pedagogika społeczna Heleny Radlińskiej należy do najbardziej interesujących koncepcji wychowawczych dwudziestolecia międzywojennego, stanowi współcześnie przedmiot żywego zainteresowania środowisk pedagogicznych. Na aktualność tego toku myśli pedagogicznej zwraca uwagę A. Uziembło. Pisze on: „Rozszerzenie pojęcia wychowania, czynności wychowawczej, na wszystkie formy celowego, pozytywnego oddziaływania na jednostkę i środowisko, analiza szerokiego pojęcia środowiska wychowawczego, rozszerzenie pojęcia przedmiotu oddziaływania wychowawczego na dorosłych członków grup społecznych, nawet takich grup, które nie zostały stworzone jedynie lub głównie dla celów wychowawczych – stanowi cenny wątek polskiej myśli pedagogicznej okresu dwudziestolecia, wątek w którego rozwijanie Radlińska, obok innych pedagogów i socjologów wychowania, wniosła duży wkład ”.
Radlińska żywo interesowała się tzw. pedagogiką środowiska i chętnie korzystała z inspiracji promotora tego kierunku A. Busemanna, profesora Uniwersytetu w Marburgu. On to wysunął wniosek, iż: „człowiek jest kształtowany przez wpływy środowiska, ale pobudzona przeżyciami aktywność ludzka może przekształcić środowisko”.
Bliska w stosunku do pedagogiki Radlińskiej była aktywność społeczno – wychowawcza i refleksja teoretyczna Stanisława Szackiego – wybitnego pedagoga radzieckiego. Widział on trzy podstawowe kręgi środowiskowe wychowania: rodzinę, szkołę i środowisko sąsiedzkie. Szkoła miała organizować życie społeczności dziecięcej, wspomagać rodzinę w jej wychowawczych zadaniach i przetwarzać środowisko przez dokonanie w nim pozytywnych zmian. Oddziaływanie szkoły poszerzał aktywnością wpływów wychowawczych instytucji...

Dostęp do pełnej treści artykułu tylko dla zalogowanych!


Literka jest portalem stworzonym specjalnie dla nauczycieli. Znajdziesz u nas artykuły i materiały pomocne w pracy, porady prawne, aktualności ze świata oświaty.


Aby publikować własne materiały oraz otrzymać pełen dostęp do portalu , Zaloguj się.

Nie masz konta ? Zarejestruj się za darmo !