Dostęp do pełnej treści artykułu tylko dla zalogowanych!


Literka jest portalem stworzonym specjalnie dla nauczycieli. Znajdziesz u nas artykuły i materiały pomocne w pracy, porady prawne, aktualności ze świata oświaty.


Aby publikować własne materiały oraz otrzymać pełen dostęp do portalu , Zaloguj się.

Nie masz konta ? Zarejestruj się za darmo !

Osoba z niepełnosprawnością intelektualną – od podejścia tradycyjnego do alternatywnego

Data dodania: 2009-06-17 20:57:25
Autor: Ania Steinke

W artykule zostało opisane pojęcie niepełnosprawności intelektualnej oraz przedstawiono charakterystykę osób dotkniętych niepełnosprawnością intelektualną. Artykuł przedstawia między innymi zmiany definicji niepełnosprawności intelektualnej na przestrzeni wieków oraz stosunek społeczeństwa do tego problemu.

Na świecie żyje około 500 milionów osób niepełnosprawnych, co stanowi 10% ogółu ludzkości. W Polsce liczba ta sięga 4 milionów. Niepełnosprawność intelektualna dotyczy 60%-70% ogółu niepełnosprawnych osób.

Na przestrzeni wieków zmieniały się definicje niepełnosprawności intelektualnej. Zmieniał się stosunek społeczeństw do tego problemu i do ludzi dotkniętych,,obłędem”. Raz byli postrzegani jako osoby posiadające wyższe zdolności psychiczne, raz znów jako grzesznicy zasługujący na karę.

Pedagodzy operując pojęciami: upośledzenie umysłowe, niedojrzałość społeczna, niska sprawność umysłowa, w odniesieniu do dzieci używano określenia dzieci specjalnej troski, tworzyli schematy postrzegania osób z niepełnosprawnością. Kładli nacisk na to, że osoby te wymagają szczególnego zainteresowania i traktowania, ale zarazem podkreślali ich inność.

Nie ma jednoznaczności w definiowaniu niepełnosprawności intelektualnej. To termin złożony i trudny do zdefiniowania z uwagi na różnorodne uwarunkowania, obraz kliniczny, dynamikę przebiegu, prognozę oraz obecny stan wiedzy. W literaturze stosowane są także terminy: „upośledzenie umysłowe”, „oligofrenia”, „ niedorozwój umysłowy”.

Tradycyjne podejście do niepełnosprawności intelektualnej polegało na określeniu stopnia odchylenia do normy, głównie w zakresie funkcjonowania intelektualnego i przystosowania społecznego. Nie jest traktowana jako choroba, lecz jako skutek działania różnych czynników patogennych. Jest to stan nieodwracalny, który ma charakter kalectwa trwającego całe życie (M.Bogdanowicz  1991).

R. Kościelak (1989 s.10) definiuje „upośledzenie umysłowe jako istotnie niższy od przeciętnego (co najmniej o 2 odchylenia standardowe) poziom funkcjonowania intelektualnego o charakterze globalnym wraz z zaburzeniami w zakresie dojrzewania, uczenia się i przystosowania społecznego, spowodowany przez czynniki genetyczne i egzogenne na podłożu względnie trwałych zmian w ośrodkowym układzie nerwowym”.

W powyższej definicji zwraca się uwagę na podłoże organiczne upośledzenia, pominięte zostają uwarunkowania środowiskowo-kulturowe.

W 1968r. Zgromadzenie Ogólne Światowej Organizacji Zdrowia uchwaliło klasyfikację upośledzenia umysłowego obowiązującą we wszystkich krajach. Wyróżniono cztery stopnie upośledzenia umysłowego, ( iloraz inteligencji podany w skali L.Termana i M.Merill):

1.upośledzenie w stopniu lekkim o ilorazie inteligencji 52-67,

2.upośledzenie w stopniu umiarkowanym o ilorazie inteligencji 36-51,

3.upośledzenie w stopniu znacznym o ilorazie inteligencji 20-35,

4.upośledzenie w stopniu głębokim o ilorazie inteligencji 0-19 (Z. Sękowska 1985).

W zależności od przyjętych kryteriów spotyka się wiele klasyfikacji niepełnosprawności, określających zakres tego pojęcia. Odchodzą już one od ustalania przyczyn, koncentrując się na konsekwencjach w funkcjonowaniu fizycznym, psychicznym i społecznym człowieka.

Przemiany w postrzeganiu zjawiska niepełnosprawności i stosunku do człowieka nią dotkniętego dostrzegamy w przyjętej przez Światowa Organizację Zdrowia Międzynarodowej Klasyfikacji Uszkodzeń, Niepełnosprawności i Upośledzeń.

Przyjmując za podstawę aspekt biologiczny, funkcjonalny i społeczny akcentuje się trzy wymiary:

- uszkodzenie lub zaburzenie rozumiane jako trwały defekt fizyczny czy psychiczny,

- niesprawność, niepełna sprawność funkcjonalna – „wszelkie ograniczenia zdolności wykonywania jakiejś czynności w sposób lub w zakresie uważanych za normalny dla człowieka”,

- upośledzenie pojmowane jako trwała dysfunkcja społeczna określa „niekorzystną sytuację danej osoby będąca czynnikiem uszkodzenia lub niepełnosprawności, polegającą na ograniczeniu lub uniemożliwieniu jej wypełniania ról, które uważane są za normalne, biorąc pod uwagę jej wiek, płeć, czynniki kulturowe i społeczne” (T.Majewski  1995, s.18).

Upośledzenie jest zatem funkcją stosunku pomiędzy osobami niepełnosprawnymi a ich otoczeniem. Występuje wówczas, gdy osoby te napotykają kulturowe, fizyczne lub społeczne bariery, ograniczające ich udział w różnych zakresach działalności społeczeństwa, dostępnych dla innych obywateli. (J.Głodkowska 1999, s.35).

I.Obuchowska wyróżnia pedagogiczną perspektywę ujmowania niepełnosprawności intelektualnej, koncentrującą uwagę na uczeniu się. Podaje, że ,,upośledzenie umysłowe polega na ograniczonym lub defektywnym uczeniu się cechującym daną jednostkę w sposób decydujący o jej biografii”(1991, s.205) . ,,Uczenie się” może być ograniczone lub defektywne co odpowiada nauczaniu w szkołach specjalnych i oddziałach edukacyjno-terapeutycznych. Zakłada, że każda jednostka jest zdolna do uczenia się niezależnie od ograniczenia czy defektu.

O upośledzeniu można powiedzieć wtedy, gdy trudności w uczeniu się ograniczają jednostkę w wyborach życiowych. Postrzeganie niepełnosprawności intelektualnej z perspektywy psychospołecznej jest nowatorskim ujęciem. Głównym założeniem koncepcji jest to, że niepełnosprawność intelektualna jest uwarunkowana czynnikami społeczno-kulturowymi. Za mniej istotne przyjmuje się zmiany w rozwoju psychicznym czy fakt uszkodzenia mózgu. W ramach psychospołecznej koncepcji istotne jest przypisywanie przez innych osobie niepełnosprawnej roli niepełnosprawnego, a także oczekiwanie na postępowanie zgodne z tą etykietą.

Świadomość własnej niepełnosprawności rozwija się stopniowo w wyniku ustawicznego doświadczania różnic w porównywaniu się z innymi, a także przez przyjmowanie od otoczenia sygnałów, informacji o cechach osoby upośledzonej umysłowo i z czasem poddawaniu się tym „definicyjnym” oczekiwaniom środowiska.

Temu nurtowi rozważań bliskie jest stanowisko M. Kościelskiej. Zajęła się ona personalnym ustosunkowaniem do upośledzenia, gdzie sami zainteresowani wypowiadali się we własnej sprawie. Dzięki wywiadom przeprowadzonym z osobami uznawanymi za upośledzone umysłowo, ukazała „obraz siebie” widzianych przez nich samych. Na podstawie analizy trzech dialogów zaprezentowanych w książce „Oblicza upośledzenia”, autorka określiła, czym dla rozmówców jest „ich upośledzenie”. Stan ten jest dla jednych „udaremnieniem”, dla innych „uzależnieniem” lub „cierpieniem”.

M. Kościelska „upośledzenie umysłowe traktuje nie jako zaburzenie organiczne, ale psychologiczne; jako stan, do którego się dochodzi w rezultacie nieprawidłowego procesu rozwojowego” (1995, s.8).

Człowiek nie rodzi się z upośledzeniem umysłowym, ale rodzi się z niejednakowymi szansami na korzystny rozwój. Upośledzenie jest stanem, który w głównej mierze jest wynikiem zablokowania aktywności poznawczej dziecka i właściwego korzystania z doświadczeń.

M. Kościelska stwierdza, że proces rozwojowy może być zaburzony w różnym okresie i pod wpływem różnych czynników biologicznych, społecznych i psychologicznych. Wykazuje zależności miedzy funkcjonowaniem psychicznym a charakterem ich kontaktów z ludźmi. Wskazuje czynniki patologizujące rozwój dziecka, hamujące jego aktywność poznawczą. Są to: niedojrzałość rodziców do rodzicielstwa, brak gotowości do akceptacji dziecka takim, jakie się urodziło, lękowo - ochronne nastawienie matek wobec niepełnosprawnych dzieci, usilne dążenie...

Dostęp do pełnej treści artykułu tylko dla zalogowanych!


Literka jest portalem stworzonym specjalnie dla nauczycieli. Znajdziesz u nas artykuły i materiały pomocne w pracy, porady prawne, aktualności ze świata oświaty.


Aby publikować własne materiały oraz otrzymać pełen dostęp do portalu , Zaloguj się.

Nie masz konta ? Zarejestruj się za darmo !