Strony statyczne

O czym początkujący nauczyciel wiedzieć powinien

Data dodania: 2006-09-11 07:55:40
Wstęp

     Stworzeniu cyklu artykułów poświęconych nauczycielowi stawiającemu pierwsze kroki w zawodzie przyświecała idea wsparcia owego debiutanta w początkowych, często trudnych chwilach pedagogicznej kariery. Okazuje się zwykle, że podczas pierwszej pracy w szkole pojawiają się problemy, o których świeżo upieczony absolwent nie miał wcześniej pojęcia, i o których nie mówiono w czasie studiów. W artykule: „Szkolny debiut, czyli pierwszy rok w szkole” omówiłam wyłącznie kwestie dotyczące awansu zawodowego nauczyciela stażysty. W kolejnych pragnę określić zadania, obowiązki, zakres działań pedagoga, który odtąd będzie pełnił w szkole kilka ról: nauczyciela przedmiotu, członka rady pedagogicznej, wychowawcy i opiekuna oraz pracownika.

     Procedura awansu zawodowego, w której określono także zadania opiekuna stażu, mającego pełnić funkcję przewodnika i mentora młodego nauczyciela, wydaje się być słuszna. Jednak rzeczywistość odbiega niekiedy od oczekiwań i stażysta zostaje pozostawiony sam sobie, skazany na samodzielność, która nierzadko oznacza samotne zgłębianie tajników szkolnej rzeczywistości. Mam nadzieję, iż wskazówki zawarte w tych tekstach pomogą młodym nauczycielom w zaaklimatyzowaniu się w pracy.

NAUCZYCIEL PRZEDMIOTU

Podstawa programowa

     W zależności od tego, czy nauczyciel podejmuje pracę w małej szkole – jako jedyny pedagog uczący danego przedmiotu; czy też w dużej, gdzie pracują już inni przedstawiciele określonej dziedziny – zakres pewnych zadań obowiązkowych może się nieco różnić. W szkole większej - zwykle działa już zespół przedmiotowy nauczycieli tej samej specjalności, którzy ze sobą współpracują, ustalają plan działań oraz wypracowują jednolite formy dokumentów szkolnych. Nauczyciel przedmiotu powinien zapoznać się z podstawa programową dla swego przedmiotu i etapu edukacyjnego – jest to najważniejszy dokument regulujący zasób treści nauczania i stanowiący wskazówkę – jaki zakres materiału koniecznie należy opracować z uczniami. Nie można robić odstępstw od treści zawartych w podstawie programowej.

Podstawa programowa

     Akt prawny ogłoszony przez ministra do spraw oświaty i wychowania. Zawiera obowiązkowy zestaw treści nauczania na danym etapie edukacyjnym, a także wymienia cele edukacyjne, zadania szkoły oraz jakie umiejętności powinien opanować uczeń. Wytyczne z podstawy programowej są podstawą do opracowania programów nauczania dla przedmiotów, bloków przedmiotowych, programów wychowawczych. Jest to podstawowy dokument, który powinien być znany nauczycielowi zanim dokona wyboru programu nauczania i sporządzi plan wynikowy. (Encyklopedia www.Literka.pl)

Program nauczania

     Program nauczania (nie mylić z p. własnym)- jest to opis sposobu realizacji zadań edukacyjnych ustalonych w podstawie programowej kształcenia ogólnego; obejmuje co najmniej jeden etap edukacyjny i dotyczy kształcenia zintegrowanego, przedmiotu, ścieżki edukacyjnej, bloku przedmiotowego lub ich części. Szczegółowe zasady tworzenia i warunki wdrożenia określa Rozporządzenie MENiS z dnia 5 lutego 2004 r. w sprawie dopuszczania do użytku szkolnego programów wychowania przedszkolnego, programów nauczania i podręczników oraz cofania dopuszczenia (Dz. U. Nr 25, poz. 220) obowiązuje od dnia 2 marca 2004 r. (Encyklopedia www.Literka.p.)

     Nauczyciel sam dokonuje wyboru programu nauczania dla swego przedmiotu. Wydawnictwa edukacyjne oferują ich mnogość, kusząc dodatkowo atrakcyjną obudową dydaktyczną, opracowanymi rozkładami czy planami wynikowymi, oferując pomoce dydaktyczne ściśle związane z zakresem materiału programowego. Na co należy zwrócić uwagę dokonując wyboru programu? Program powinien byś zatwierdzony przez MEN i posiadać tzw. numer dopuszczenia. Z reguły na dwójce tytułowej znajduje się zapis: „Dopuszczony do użytku przez MEN pod numerem DKW-xxx”). Autora (autorów), tytuł i numer programu wpisuje się potem do szkolnego zestawu programów oraz do dziennika klasowego. Warto także przeanalizować, czy program jest zgodny z podstawą programową, jaki zawiera zakres wiadomości i umiejętności oraz czy jego realizacja jest możliwa w warunkach funkcjonowania konkretnej szkoły? Czy dzięki pracy z tym właśnie programem rozbudzimy zainteresowania uczniów, wyposażymy ich w kompetencje kluczowe?

     Wybierając program nauczania, należy wziąć pod uwagę konkretną grupę uczniów, z którymi się będzie pracowało; poznać ich możliwości, potencjał intelektualny, zainteresowania, aspiracje, gdyż celem staje się rozwój kompetencji ucznia. Anna Rękawek radzi: Przystępując do wyboru programu nauczania, na początku nauczyciel musi jasno scharakteryzować i ocenić sytuację, w jakiej ten program ma być realizowany:
  • sformułować swoją filozofię pedagogiczną i misję swojej pracy;
  • uświadomić sobie misję pracy szkoły, w której pracuje;
  • ustalić, w jakie kompetencje chcielibyśmy wyposażyć ucznia, aby pomóc mu skutecznie funkcjonować we współczesności; wyznacza to kierunek poszukiwań odpowiedzi na pytanie, jak do tego doprowadzić, czyli jak tego nauczyć;
  • ocenić swoje miejsce w pracach rady pedagogicznej nad pakietem programów szkolnych;
  • rozpoznać potrzeby, oczekiwania, zainteresowania uczniów;
  • wyrobić sobie obraz społeczności lokalnej, w jakiej istnieje szkoła, jej oczekiwań wobec szkoły, mocnych i słabych punktów;
  • ocenić wyposażenie, którym będzie dysponował.
Następnie analizując wpisane w program cele, ustalić, czy są one adekwatne do sytuacji, w jakiej nauczyciel chce go wykorzystać.

     Twórczy i kreatywny nauczyciel niekoniecznie trzyma się ściśle ram wytyczonych w wybranym programie nauczania. Oczywiście powinien go realizować zgodnie z założeniami - jednak warto, by wprowadzał modyfikacje i innowacje programowe.

     Często zdarza się, że młody nauczyciel podejmując pracę, jest już zwolniony z obowiązku wyboru programu nauczania, gdyż przedmiotowcy współpracujący w zespole przedmiotowym wybrali program, z którym pracują i wtedy po prostu należy się dostosować.

     Zmiany programu nauczania nie można dokonywać w czasie trwającego roku szkolnego. Jeżeli zaistnieje taka potrzeba, należy zgłosić dyrektorowi tę chęć jeszcze w czerwcu roku poprzedzającego nowy rok szkolny. Niekiedy warunki ekonomiczne społeczności szkolnej (rodziców uczniów) wpływają na to, że nauczyciele unikają zmieniania programów nauczania, gdyż wiąże się to z dodatkowym wysiłkiem finansowym dla rodziny ucznia - zakupem nowych podręczników.

     Wydawnictwa oferują programy nauczania w formie zestawów dydaktycznych, na które składają się zwykle: podręczniki dla uczniów, zeszyty ćwiczeń, poradniki dla nauczyciela (często z przykładowymi scenariuszami lekcji), plany wynikowe lub rozkłady materiału, pomoce dydaktyczne, np. taśmy wideo czy płyty CD.

Standardy wymagań egzaminacyjnych

      Standardy wymagań egzaminacyjnych opracowuje i ustala Centralna Komisja Egzaminacyjna po to by, określić te same wymagania dla wszystkich szkół, poziomów i profili nauczania w całym kraju – niezależnie od tego, jaki program nauczania realizowano. Są one podstawą przeprowadzania sprawdzianów i egzaminów.

     W skład zespołów opracowujących standardy wymagań egzaminacyjnych wchodzą nauczyciele i doradcy metodyczni oraz osoby zaznajomione z pomiarem dydaktycznym. Wypracowane standardy, po konsultacji w środowisku nauczycielskim i zaopiniowaniu przez Radę Programową, zostają ogłoszone przez ministra edukacji w formie rozporządzenia w „Dzienniku Ustaw”.

     Centralna Komisja Egzaminacyjna opracowuje standardy wymagań będące podstawą przeprowadzania:
  • sprawdzianu w szkole podstawowej,
  • egzaminu gimnazjalnego,
  • egzaminu maturalnego,
  • egzaminu zawodowego.
      CKE opracowuje również standardy wymagań egzaminacyjnych dla uczniów z dysfunkcjami: niewidomych, słabo widzących, niesłyszących, słabo słyszących.

Rozkład materiału; plan wynikowy

     Dyrektorzy szkoły często wymagają od nauczyciela przedmiotu sporządzenia planu dydaktycznego (nauczania) – rozkładu materiału. Dokument ten napisany najczęściej w formie tabelarycznej zawiera np. następujące rubryki: tematy lekcji, ilość godzin przewidzianych na ich realizację, metody i formy pracy, pomoce dydaktyczne. Jednak obecnie odchodzi się już od pisania tradycyjnych rozkładów nauczania i zaleca sformułowanie wymagań edukacyjnych w formie planu wynikowego. „Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 7 września 2004 r. w sprawie warunków i sposobu oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy oraz przeprowadzania sprawdzianów i egzaminów w szkołach publicznych (Dz..U. nr 199, poz. 2046) określa: Ocenianie osiągnięć edukacyjnych ucznia polega na rozpoznawaniu przez nauczycieli poziomu i postępów w opanowaniu przez ucznia wiadomości i umiejętności w stosunku do wymagań edukacyjnych wynikających z podstawy programowej, określonej w odrębnych przepisach, i realizowanych w szkole programów nauczania, uwzględniających tę podstawę.

     Dalej w rozporządzeniu widnieje zapis: ocenianie wewnątrzszkolne obejmuje (…) formułowanie przez nauczycieli wymagań edukacyjnych niezbędnych do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych (semestralnych) ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych i dodatkowych zajęć edukacyjnych;

oraz:

Nauczyciele na początku każdego roku szkolnego informują uczniów oraz ich rodziców (prawnych opiekunów) o wymaganiach edukacyjnych niezbędnych do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych (semestralnych) ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych i dodatkowych zajęć edukacyjnych, wynikających z realizowanego przez siebie programu nauczania.

      Plan wynikowy jest podrzędny względem wewnątrzszkolnego systemu oceniania oraz przedmiotowego systemu oceniania (wspólnego dla nauczycieli tego samego przedmiotu); uwzględnia wybrany program nauczania, specyfikę klasy, preferencje i możliwości dydaktyczne nauczyciela. Należy zwrócić uwagę, by był spójny z innymi planami szkolnymi wchodzącymi w skład szkolnego systemu zapewnienia jakości. Powinien uwzględniać specyfikę szkoły (plan wynikowy nie może być uniwersalny, czyli możliwy do wykorzystania w każdej szkole); dlatego nauczyciel musi opracować go sam dla konkretnej klasy. (Encyklopedia www.Literka.pl)

     W planie wynikowym powinny się znaleźć zapisy określające: treści kształcenia, cele nauczania, wymagania edukacyjne na poszczególne poziomy (np. podstawowy i ponadpodstawowy) oraz sposoby sprawdzania osiągnięć uczniów.

     Plan dydaktyczny (rozkład materiału czy plan wynikowy) ułatwia pracę nauczycielowi: pozwala na planowanie pracy dydaktycznej w poszczególnych zespołach klasowych, dostosowanie treści edukacyjnych do możliwości uczniów i specyfiki szkoły.

Wewnątrzszkolny system oceniania; przedmiotowy system oceniania

     Dokumentem nadrzędnym wobec przedmiotowego systemu nauczania jest wewnątrzszkolny system oceniania. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 7 września 2004 r. w sprawie warunków i sposobu oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy oraz przeprowadzania sprawdzianów i egzaminów w szkołach publicznych (Dz..U. nr 199, poz. 2046) określa cele i zasady wewnątrzszkolnego oceniania oraz obliguje szkoły do stworzenia dokumentu zatytułowanego: Wewnątrzszkolny system oceniania”, a także do zapisania w statucie szkoły zasad oceniania wewnątrzszkolnego.

Celem oceniania (wg rozporządzenia) jest:
  • poinformowanie ucznia o poziomie jego osiągnięć edukacyjnych i postępach w tym zakresie,
  • pomoc uczniowi w samodzielnym planowaniu swojego rozwoju
  • motywowanie ucznia do dalszej pracy,
  • dostarczenie rodzicom (prawnym opiekunom) i nauczycielom informacji o postępach, trudnościach i specjalnych uzdolnieniach ucznia,
  • umożliwienie nauczycielom doskonalenia organizacji i metod pracy dydaktyczno-wychowawczej.
     Według rozporządzenia ocenianie wewnątrzszkolne obejmuje: formułowanie przez nauczycieli wymagań edukacyjnych oraz informowanie o nich uczniów i rodziców (prawnych opiekunów), ocenianie bieżące i klasyfikowanie śródroczne według form i skali przyjętych w danej szkole, przeprowadzanie egzaminów klasyfikacyjnych, ustalanie ocen klasyfikacyjnych na koniec roku szkolnego (semestru) i warunki ich poprawiania.

     Zasady: oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów powinny zostać sformułowane w oparciu o omawiane rozporządzenie MENiS, podstawy programowe, program szkoły, standardy osiągnięć uczniów, system egzaminów zewnętrznych.

     WSO jest opracowany przez nauczycieli danej szkoły i zatwierdzony przez radę pedagogiczną. Stanowi dokument, na podstawie którego nauczyciele opracowują swoje przedmiotowe systemy oceniania. Zapisy w WSO i PSO nie mogą się różnić. Konstruując przedmiotowy system nauczania, nauczyciel bierze pod uwagę: cele oceniania, wybrany program, kryteria i zasady oceniania, metody i narzędzia sprawdzania osiągnięć i postępów, sposób dokumentowania oraz powiadamiania rodziców; zasady poprawiania ocen niedostatecznych, metody ewaluacji. Gdy w szkole funkcjonuje zespól przedmiotowy, jego członkowie mogą opracować wspólny przedmiotowy system oceniania.

Zespół przedmiotowy

     Jeżeli szkoła zatrudnia kilku nauczycieli tej samej specjalności - mogą oni współpracować w tzw. zespołach przedmiotowych. W szkołach mniejszych tworzy się zespoły tematyczne: humanistyczne, matematyczno - przyrodnicze. Zasadniczym celem zespołów jest współpraca i wymiana doświadczeń nauczycieli w zakresie m.in.:
  • Dydaktyki (uzgadnianie decyzji w sprawie wyboru programów nauczania, podręczników, książek pomocniczych, środków dydaktycznych; opracowanie, modyfikowanie i uzgadnianie sposobów realizacji programu nauczania, korelowanie treści nauczania; przeprowadzanie lekcji otwartych; przeprowadzanie szkolnych eliminacji konkursów przedmiotowych, organizowanie próbnych egzaminów, analiza testów sprawdzających wiadomości i umiejętności uczniów oraz konstruowanie programów naprawczych; uczestniczenie nauczycieli w komisjach egzaminacyjnych).
  • Doskonalenia zawodowego nauczycieli (opracowanie planów szkoleń, przeprowadzanie szkoleń, udział w formach pozaszkolnych) oraz doradztwa metodycznego dla początkujących nauczycieli zdobywających kolejne stopnie awansu zawodowego.
  • Opracowania i doskonalenia przedmiotowych systemów oceniania (wspólne opracowanie szczegółowych kryteriów oceniania uczniów).
  • Urządzania pracowni przedmiotowych (współdziałanie w organizowaniu pracowni i laboratoriów przedmiotowych, a także prowadzenie działań zmierzających do wzbogacenia ich wyposażenia).
  • Przeprowadzania konkursów szkolnych i przygotowania uczniów do udziału w konkursach pozaszkolnych.
  • Opracowanie innowacji i programów szkolnych i ich opiniowanie.
Podsumowanie

Nauczyciel przedmiotu powinien zaznajomić się z:
  • podstawą programową,
  • standardami wymagań egzaminacyjnych,
  • programem nauczania na cały etap kształcenia.
Opracować:
  • przedmiotowy system oceniania zgodny z wewnątrzszkolnym systemem oceniania,
  • plan wynikowy (rozkład materiału).
Literatura
  1. Anna Rękawek: „Jak wybrać program nauczania?”. https://www.gimnazjum.pl
  2. Jan Grzyb: „Wewnątrzszkolny System Oceniania” https://eduseek.interklasa.pl/artykuly/artykul/ida/2556/
  3. B. Niemierko: „Między oceną szkolną a dydaktyką. Bliżej dydaktyki”. Warszawa 1997.
  4. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 7 września 2004 r. w sprawie warunków i sposobu oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy oraz przeprowadzania sprawdzianów i egzaminów w szkołach publicznych (Dz..U. nr 199, poz. 2046).
  5. Encyklopedia www.Literka.pl
  6. Strona WWW Centralnej Komisji Egzaminacyjnej.


Marta Jankowska

Powrót | Do góry